Sava Šumanović u Galeriji Matice srpske: susret sa bojom, tišinom i modernošću
Tekst je potaknula posteta Galerije Matice srpske gde smo fotografisali malo i uživali u besrmtnim delima Save Šumanovića i podsetili se koliko je njegovo delo i danas živo, snažno i savremeno.
Postoje umetnici čija dela ne posmatramo samo očima, već ih doživljavamo gotovo kao atmosferu. Takav je i Sava Šumanović. Tokom obilaska Galerije Matice srpske, pred njegovim slikama ne zastaje se samo zbog njihove lepote, već i zbog osećaja da se pred nama otvara jedan tih, složen i duboko promišljen svet boje, oblika i raspoloženja.
Sava Šumanović pripada onim velikanima srpske umetnosti čije slikarstvo uspeva da spoji više svetova: tradiciju i modernost, intimu i monumentalnost, svakodnevni prizor i uzvišenu likovnu misao. Upravo zato njegovi radovi i danas deluju sveže, savremeno i blisko. U njima nema viška buke, nema nepotrebnog objašnjavanja – postoji samo sigurna slikarska ruka i snažan unutrašnji ritam slike.
Fotografije nastale u Galeriji Matice srpske pokazuju različita lica njegovog stvaralaštva. Na jednoj strani je mir pejzaža i tišina prostora, kao na slici „Aleja u Šidu“, gde se jednostavan prizor puta, zelenila i kuće pretvara u smirenu, gotovo meditativnu celinu. Na drugoj strani su figure, enterijeri i grupne scene u kojima Šumanovićev prepoznatljiv odnos prema volumenu i boji dolazi do punog izražaja. Njegovi likovi nisu samo predstavljeni – oni su oblikovani tako da nose unutrašnju napetost, eleganciju i dostojanstvo.
Posebno je zanimljivo kako se kroz ova dela može pratiti jedna važna ideja modernog slikarstva: da slika ne mora samo da opisuje stvarnost, već da je preobrazi. Kod Šumanovića ljudi, predeli i predmeti nisu puki motivi. Oni postaju deo pažljivo organizovanog sveta u kojem su linija, boja, svetlost i kompozicija jednako važni kao i sama tema. Zbog toga njegove slike ostavljaju utisak reda, harmonije i unutrašnje koncentracije.
Među radovima koji posebno privlače pažnju nalazi se i „Žena kraj prozora“ iz 1924. godine. U tom delu oseća se ono što je za Šumanovića veoma karakteristično: mir figure, svedenost prostora i snažna likovna disciplina. Nema narativne prenaglašenosti, a ipak je prisutna puna emotivna snaga. Upravo u toj meri, u toj ravnoteži između osećanja i kontrole, leži deo njegove umetničke veličine.
Veliki utisak ostavljaju i kompozicije sa više figura, scene okupljanja, odmora, muzike i svakodnevice. U njima se vidi kako Šumanović gradi svet koji je istovremeno stvaran i pomeren u jednu višu, slikarsku ravan. Figure su pune volumena, boje su tople i promišljene, a odnosi među likovima deluju gotovo kao tiha pozornica života. Gledalac pred tim slikama ne dobija samo prizor, već i osećaj epohe, kulture i načina osećanja sveta.
Jedan od zanimljivih aspekata ovog susreta sa Šumanovićevim delima jeste i postavka označena naslovom „Od tradicije do modernosti“. Taj okvir kao da na sažet način objašnjava zašto je Šumanović toliko važan: on pripada umetnicima koji su znali da poštuju nasleđe, ali i da ga prevode na jezik modernog izraza. Zato njegova dela ne deluju kao istorijski dokumenti jednog davnog vremena, već kao slike koje i danas imaju šta da kažu savremenom posmatraču.
U vremenu brzih slika i površnih utisaka, susret sa opusom Save Šumanovića vraća nas sporijem i dubljem gledanju. Njegove slike traže pažnju, ali tu pažnju višestruko nagrađuju. Pred njima se vidi koliko umetnost može biti tiha, a snažna; svedena, a bogata; mirna, a nezaboravna.
Zato su radovi Save Šumanovića u Galeriji Matice srpske mnogo više od važnog segmenta muzejske postavke. Oni su podsetnik na snagu domaće umetnosti, na slikara izuzetne osećajnosti i discipline, ali i na činjenicu da prava umetnička dela ne stare. Ona samo iznova pronalaze nove poglede koji će ih razumeti.
U prilogi možete videti nekoliko slika velikog Save Šumanovića iz Galerije matice srpske koje smo za zabeležili u našoj poseti.
Život i tragična smrt Save Šumanovića
Sava Šumanović rođen je 22. januara 1896. godine u Vinkovcima, u porodici Milutina i Perside Šumanović, poreklom iz Šida. Još kao dečak sa porodicom se vraća u Šid, a školovanje nastavlja u Zemunu, gde već u gimnazijskim danima pokazuje snažno interesovanje za slikarstvo. Posle mature upisuje Višu školu za umjetnost i obrt u Zagrebu, gde se formira kao umetnik, a potom odlazi i u Pariz, tadašnje središte evropske moderne, gde uči kod Andrea Lota. Boravci u Zagrebu i Parizu presudno su oblikovali njegov slikarski izraz, ali je upravo povratak u Šid doneo njegovu punu stvaralačku zrelost. U tom periodu nastaju neka od njegovih najvažnijih dela, po kojima danas važi za jednog od najznačajnijih slikara srpske umetnosti 20. veka.
Život Save Šumanovića tragično je prekinut u Drugom svetskom ratu. Nakon što je 1941. godine Šid ušao u sastav Nezavisne Države Hrvatske, okolnosti života za srpsko stanovništvo postale su dramatične, a Šumanović je, između ostalog, prestao da potpisuje slike ćirilicom. U ustaškoj akciji krajem avgusta 1942. godine bio je uhapšen, a potom ubijen u Sremskoj Mitrovici zajedno sa velikom grupom stanovnika Šida. Imao je samo 46 godina. Iza njega je ostao opus izuzetne umetničke vrednosti, koji i danas predstavlja jedan od vrhunaca srpske moderne.
Pisca ovih redova je veoma oduvek pogađala tako teška sudbina velikog umetnika, tako da ovaj članak je i lični komadić boli i posveta velikom majstoru.
Evo ga i Savin autoportert iz Galerije Sava Šumanović u Šidu. Slika je nastala 1919. godine. U Šidu možete i obići njegovu spomen kuću i galeriju.
